Historische wandeling Broekhuizen

De Hugt
De Hugt (ook wel De Hogt) is een boerderij die al in 1429 voor het eerst wordt genoemd. Het is niet vast te stellen of deze bij de erven van het klooster behoorde, maar aannemelijk is dat wel. De boerderij was toen nog niet onder die naam bekend. Er was wel sprake van een Jeulinge erve dat in de achttiende eeuw Gagel genoemd werd en in het begin van de negentiende in tweeën is gesplitst. Op de Franse kaart uit 1814 zijn ter plekke inderdaad twee behuizingen te onderscheiden, wat op latere kadastrale en topografische kaarten eveneens te zien is.
De naam Hogt of Hugt moet waarschijnlijk in verband worden gebracht met hoogte. Dat zou betekenen dat de boerderijen op iets hogere grond waren gebouwd ten opzichte van hun omgeving. Op de topografische kaart van 1929 is één van beide boerderijen verdwenen, dus deze zal tussen 1911 en 1929 afgebroken zijn. In 1974 staat ook de andere boerderij niet meer op de kaart. Deze is in 1963 afgebroken. Op oude foto’s uit die tijd is inderdaad op te maken dat de boerderij iets hoger lag. Waarschijnlijk hebben de bewoners de naam overgenomen want in 1832 was er sprake van Willem Koops van de Hogt.

De Stadt
Een zandpad met een oud landhek en een stalen landhek met de naam ‘De Stadt’. Dit is de naam van de boerderij die aan het einde van het pad gelegen is. In dit deel van het gebied liggen veel bospercelen en brede houtsingels. Deze dienden in het verleden als leverancier van bouwmateriaal en brandhout voor met name de stad Meppel. De invloed van de stad heeft dit gebied zijn besloten en groene karakter gegeven.
De naam Stadt wordt op oude kaarten soms wel en soms niet genoemd. Het erf behoorde niet tot de kloosterboerderijen van Dikninge, maar viel wel onder De Wijk. Dat maakt het onwaarschijnlijk dat een relatie gezocht zou moeten worden met (de stad) Meppel. In de oorspronkelijke betekenis duidt de naam ‘stad’ op een omsloten geheel.
De landbouwer Egbert Geugies Oever was in 1832 eigenaar. Op de kadasterkaart uit dat jaar wordt de boerderij getekend als boerderij met een zijbaander en een voorhuis dat iets smaller is dan de hoofdvorm van de boerderij. Aan weerszijden van het voorhuis zit een krimp. Bijgebouwen worden niet afgebeeld. De boerderij draagt een muuranker met het jaartal 1791.
Foto: Het interieur van De Stadt rond 1965.

Den Hof
Den Hof was oorspronkelijk één erf en eigendom van het klooster Dikninge. De naam Hof verwijst meestal naar het oorspronkelijke eigendom van een grootgrondbezitter (bijvoorbeeld de bisschop van Utrecht). Hof duidt meestal ook op een omheind stuk grond. Het kan bijvoorbeeld een erf met een boomgaard zijn. Al in 1572 is het erf in twee boerderijen gesplitst, waarvan het oostelijke het Ruige erve werd genoemd. In 1832 is de westelijke boerderij in handen van Jan Jacobs Smit en de oostelijke van Pieter Jan Derks gekomen. In het begin van de twintigste eeuw respectievelijk van de erven Smit en Brouwer.
Zelfs in 1908 was nog geen sprake van een doorgaande weg langs de boerderij van de Oosterboer naar Broekhuizen, de Oosterboerseweg. De topografische kaart uit die tijd laat slechts geboomte zien en enkele smalle paden. Pas in 1929 verschijnt deze weg op de kaart.
Foto: Den Hof rond 1965.

Prinserij
Dit erf wordt al in 1641 genoemd als een van de boerderijen van het klooster Dikninge. Het wordt dan Slichtinge of Princerij genoemd. In 1739 wordt het erf door de gebroeders Prins in tweeën gescheiden. Sinds 1832 zijn de boerderijen in handen van (nazaten van) de familie Derks. De noordelijke boerderij is in 1898 geheel nieuw gebouwd en sindsdien in vrijwel originele staat gebleven. Hij is niet meer agrarisch in gebruik, maar wel af en toe te bezoeken met zijn brocante winkel. Tegenwoordig is de boerderij getooid met naam Derkserve. In de schuur bevindt zich een zeer bijzondere koeienstal die is voorzien van een tongewelf van kraalschroten. Iets dat men eerder zou verwachten in een koninklijke stoeterij dan in een Drentse grupstal. Waarschijnlijk moet het in verband worden gebracht met de agrarische welvaart in die jaren en met de opkomende aandacht voor de veefokkerij en runderstamboek. Het trotse bezit mocht getoond worden in een passende ambiance.

De Wetering
De naam verwijst naar de ligging aan de Hoogeveensche Vaart, die ook vaak Wetering genoemd werd. Er zijn meer erven met die naam geweest en er zijn ook eigenaren die zich met de naam tooiden. De boerderij wordt wel tot Broekhuizen gerekend, maar behoorde tot De Wijk. Voor het eerst wordt het erf vermeld in 1630 met als eigenaar Warner Jans. In 1774 duikt de familienaam Van de Wetering voor het eerst op, dus wij mogen aannemen dat de naam van de boerderij als familienaam is gaan gelden. In 1859 wordt de boerderij afgebroken en vervangen door een nieuwe. Deze Wetering blijft in de familie tot 1910.
Er is ook nog een boerderijtje de Kleine Wetering geweest, uit 1772. Later gekocht door een telg van de familie Van de Wetering. In 1977 is deze afgebroken en in oude stijl weer opgebouwd.
Pal aan de Vaart stond lange tijd Armenhuis Pannetje Vet op de Wetering. De naam is afkomstig van de eerste eigenares uit 1636 Wed. Hendrick Lambers Pangevett. Deze naam beklijft want als het pandje in 1807 in handen komt van de Armenvoogden van De Wijk heet het nog steeds Pannevet. In 1832 wordt de Diaconie van De Wijk de eigenaar die het in verkoopt aan Geuchien Egberts ten Oever, landbouwer te Ruinerwold. Hij laat het pand in 1865 slopen.

De kniepe
Het voormalige tolhuis De Knijpe is een provinciaal monument. De naam is ontleend aan de kunstmatige vernauwing in de vaart, het Kniepe verlaat (sluis), dat sinds de aanleg van Hoogeveensche Vaart in 1625 op deze plaats dienst heeft gedaan. De belangrijkste (straat) weg vanuit Meppel naar De Wijk, Zuidwolde en Hoogeveen liep ten zuiden van de Hoogeveensche Vaart tot aan Rogat en vandaar verder via de kom van De Wijk richting Hoogeveen. In 1857-1859 is de weg van Meppel naar De Wijk verhard, een reden om tolheffing in te voeren. In 1930 wordt nog melding gemaakt van tolheffing op deze plaats terwijl officieel de tol al tien jaar eerder is opgeheven.
Behalve de tol en het verlaat (de sluis) hebben er drie boerderijen in de Knijpe gestaan.
Het ‘verlaatshuis’ is eigendom van de Compagnie van 5000 Morgen te Hoogeveen, de eigenaar van de Hoogeveensche Vaart en de directie over de verveningen te Hoogeveen. In 1850 neemt de net opgerichte Drentsche Kanaal Maatschappij het eigendom van de Hoogeveensche Vaart over. Tevens wordt het kanaal geheel opgeknapt en verbeterd zodat grotere schepen er gebruik van kunnen maken. Het kanaal wordt doorgetrokken vanaf Hoogeveen naar de venen in Zuidoost-Drenthe. Het Knijpe verlaat is dan niet meer nodig. Het verlaatshuis wordt in 1864 verkocht aan een particulier. Grond zit er niet bij, dus het zijn arbeiders die het huis bewonen. In 1933 wordt het afgebroken in verband met de aanleg van de tramlijn van Meppel naar Balkbrug.
De Olde Kniepe stond pal achter het verlaatshuis en wordt genoemd in een doopregister uit 1726. In 1848 wordt dit boerderijtje afgebroken. Het is dan in handen van de bekende boerenfamilie Nijsingh uit De Wijk.
Het derde pand dateert van 1883. Het is een boerderij die gebouwd wordt door Klaas Jan Schiphorst en wordt verpacht. Later is het in eigendom bij telgen van de familie Van de Wetering. In 1969 wordt het aangekocht door de provincie Drenthe om te slopen ten gevolge van de omlegging van Hoogeveensche Vaart.
Aan de overzijde van de Hoogeveensche Vaart lagen ook twee boerderijen die De Grote Knijpe werden genoemd. De ene dateert van 1754 en is van een Konink uit Colderveen. In 1908 wordt deze boerderij gesloopt om ernaast een nieuwe te bouwen, de Grote Knijpe nummer twee. Eigenaar: Klaas Jan Schiphorst- van de Wetering, landbouwer te Ruinerwold. In 1990 wordt het pand weer opgebouwd in oude stijl.

Buitenbroek
De naam Buitenbroek verschijnt op de kadastrale kaart van 1832 voor het eerst. De boerderij is dan eigendom van Cornelis Derks die ook eigenaar is van de Prinserij. Het erf ligt dan aan de noordwestzijde van een groot perceel bouwland waar aan de zuidkant ook nog een naamloze boerderij grenst, die dichter bij de weg ligt. Dan zou het betekenen dat het erf een beetje in een uithoek lag. De naam komt later niet op topografische kaarten voor.

Rootbaardije
De naam Robarte komt voor op een Franse kaart uit 1814. Op de moderne topografische kaart wordt melding gemaakt van Rootbaardije. Verder komt de naam in de bronnen niet voor. Er zou verwezen kunnen zijn naar de familienaam Roodbaart (Roobaard), die in Zuidwest-Drenthe geregeld voorkwam.

't Swarte Schaep
Deze naam komt niet eerder vermeld dan op recente topografische kaarten. De naam is aan de boerderij gegeven toen de huidige exploitant van exclusieve tuinmeubelen en outdoorkleding hier zijn intrek nam. Voor op het erf staat een flinke rode beuk, passend bij het laat-negentiende eeuwse voorhuis en tuin. De rode beuk duidde aan dat er een eigenaar woonde op de boerderij, een groene beuk was een teken dat het om een pachter ging. In 1832 was Jakob Hooijer de eigenaar van de boerderij die drie zijbaanders telde.