Wilhelmina park

Harm Smeenge / Geschiedenis
Mr. Harm Smeenge (1852-1935) was wat je noemt een Drent die alles deed voor ‘zijn’ Drenthe. In Meppel was hij griffier bij het kantongerecht, leraar aan de Rijks H.B.S., raadslid, afgevaardigde van kiesdistrict Meppel in de Tweede Kamer en was door de Provincie gekozen als Eerste Kamerlid.
Dit monument stamt uit 1938. Architect is Samuel de Clerq uit Amsterdam. De beeldhouwer is Frits van Hall uit Sloterdijk. Op 25 mei hadden alle hoogwaardigheidsbekleders zich verzameld in het Wilhelminapark bij de Parkweg. Om alle genodigde plaats te bieden moest een flinke tribune geplaatst worden. Smeenge’s dochter Hendrika onthulde het monument.
Op de zuil is een bronzen plaquette aangebracht met de beeltenis van Harm Smeenge. Op de grindvloer lees je de woorden Uitnemend Drenth; Ontwikkeling; Vaderlandsliefde en Vooruitgang. Vooruitgang en ontwikkeling waren nodig om het Drenthe van toen uit zijn onbeschrijfelijke armoede te tillen. Dit waren de motieven van Harm Smeenge. De vier bloemvazen symboliseren de domeinen waarop hij zich inspande. Met hoofdletters: Landbouw, Scheepvaart, Onderwijs en Ontginning. De namen van de 34 Drentse gemeenten van voor de herindeling van 1998 staan rondom op de keien in de muur gemetseld. De ringmuur verbeeldt Drenthe’s eenheid.
De liberaal Smeenge, fel voorvechter van neutraal onderwijs voor iederéén, was in de roerige jaren twintig landelijk voorzitter van de Vereeniging voor Openbaar Onderwijs. Ook was hij de motor achter nieuwe opleidingen zoals het ambachts-, landbouw- en schipperskinderenonderwijs.
Dochter Hendrika van Riel-Smeenge was onderwijsinspecteur en strijder voor vrouwenrechten. Haar zoon Harm van Riel zou in de jaren zestig en zeventig uitgroeien tot vooraanstaand volksvertegenwoordiger. Hij gold als mentor en inspirator van Hans Wiegel.
Leonard Springer betreurde de plaats van het monument, omdat hiermee de zichtlijn vanaf de Stationsweg op het park werd onderbroken.

Rozenhof
Wat te doen met kavels die maar niet verkocht werden? Op vijf percelen mocht de Utrechtse rozenvereniging Nos Jungunt Rosae (Ons verenigen de rozen) een rosarium aanleggen, vermoedelijk ook naar Springers ontwerp. De rozenhof was een onderdeel van de Landbouw-, Tuinbouw- en Nijverheidstentoonstelling in 1929. Vooral door de inspanningen van Harm Smeenge vond deze in Meppel plaats.
Nos Jungunt Rosae onderhield tien jaar lang de rijke collectie. Daarna nam de gemeente het stokje over. Gedwongen door financiële krapte leidde dit al snel tot minder rooskleurigheid.
Verzetsmonument (rechts)
In de rozenhof werd in 1949 een monument opgericht ter nagedachtenis aan de Meppelers die hun verzet met de dood moesten bekopen. Hun namen zijn op de ronde lage wand achter het beeld vereeuwigd. Titus Leeser uit Ommen maakte de bronzen mannenfiguur met een kind (de toekomst) in zijn rechterhand, terwijl hij met zijn linkerhand een slang in bedwang houdt als symbool van de strijd tegen het kwaad.
In de strook tussen het rosarium en het huidige verzetsmonument heeft rondom de bevrijding van Meppel een korte tijd een aantal omgekomen Duitsers (en één Poolse) begraven gelegen. Onder hen waren de slachtoffers van het geallieerde bombardement op het station op 8 april 1945. Later zijn de lichamen verplaatst naar de Zomerdijk en van daaruit de grens over getransporteerd.
‘Canadees monument’ (links)
Sinds 2010, vijfenzestig jaar na de bevrijding, staat in het rosarium ook het ‘Canadees monument’. Het is een staande plaquette met een Nederlandse en een Engelse tekst. Daarboven is het embleem van het Toronto Scottish Regiment te zien, de bevrijders van Meppel. Links ervan is een tulp te midden van esdoornbladeren, rechts drie esdoornbladeren. Onder de tekstplaquette zijn geëtste tulpen te zien die lijken op te komen uit de esdoornbladeren op het voetstuk

Zilver esdoorn
Acer saccharinum
Aan de overkant van het pad richting vijver staat een Zilveresdoorn. De esdoorn komt in Nederland en in de rest van Europa op grote schaal voor, evenals in Azië en Noord-Amerika. Er bestaan vele soorten. Van nature groeien zilveresdoorns als pioniersoort langs rivieren, op vochtige gronden die regelmatig overstromen.
In het voorjaar van 2003 is deze zilver- of suikeresdoorn als gedenkboom geschonken door de stichting Natuurbeschermingswacht Meppel. De novemberstorm van 2002 velde in het Wilhelminapark een aantal grote bomen. Daaronder was jammer genoeg ook een esdoorn die er al vanaf het begin stond.
De zilveresdoorn geeft in het najaar een fraaie herfstverkleuring. De boom geeft in Canada de Indian summer zijn kleurige sfeer. Esdoorns zijn bekend om hun gevleugelde vruchtjes, die in april en mei in grote hoeveelheden in het rondvliegen.
In Canada wordt het boomvocht afgetapt voor de bereiding van maple syrup. Esdoorns in ons land lekken ook wel een paar druppels, maar die zijn niet zo zoet en zeker niet zo talrijk.

Recreatie
Van sport tot cultuur, van vermaak tot erediensten; het Wilhelminapark is een uitgelezen decor voor mooie momenten en evenementen.
Meteen in het begin al gold de parkvijver als een populaire (‘intieme’) schaatslocatie in Meppel. In pakweg zestig van de honderd winters kon er worden geschaatst. Van een paar dagen tot wékenlang. Hiervan is vanaf de jaren twintig filmmateriaal bewaard gebleven.
Sinds de eeuwwisseling zien we een uitbarsting van activiteiten. Als afsluiting van de zomer is er bijvoorbeeld het grote familiefeest Picknick in the Park met veel (p)optredens, nauwelijks meer weg te denken. Ook de Meppeler horeca zocht zijn toevlucht tot het park om Meppel Culinair te organiseren. Restaurants presenteerden hier tussen 2012 en 2017 culinaire hoogstandjes aan het publiek. De belasting voor de bodem, het gras en de boomwortels bleek uiteindelijk te groot, dus verhuisde de happening naar elders in de stad
Sinds 2007 is er ieder jaar de openlucht-kerstnachtdienst van de Vrije Evangelische Gemeente. Het park is ook de locatie van doopdiensten (volwassenendoop) in de Reest door de Baptistengemeente.
Tijdens de Meppel City Run lopen duizenden deelnemers door het Wilhelminapark. In mei 2019 vond Het Junior Fish Event plaats. En natuurlijk is het park van oudsher een populaire locatie voor trouwfoto’s.
Een andere traditie is het vuurwerk op de avond van – tegenwoordig – Koningsdag. Dit spektakel wordt aangeboden door de brandweer.
Op zaterdag 22 juni 2019 het 18-holes-golftoernooi gehouden, de ‘Wilhelminapark Open’ (de eerste editie). Inderdaad, ze bedenken steeds wat nieuws.

Social Sofa
De social sofa is een ontwerp van Maaike Spuijbroek uit Havelte en Rosalie Woudman uit Meppel, (inmiddels voormalig) leerlingen van RSG Stad en Esch, de school met wortels aan het Zuideinde. De bank en de mozaïeksteentjes zijn gesponsord door het Waarborgfonds. Het leeuwendeel van de steentjes is aangebracht door praktijkonderwijsleerlingen.
De social sofa is bestemd voor mensen van alle leeftijden die elkaar kennen of elkaar nog niet kennen. Enkele jaren geleden stond er op deze plek een ‘gewoon’ bankje. Het verdwijnen van de zitbank op deze plek werd door velen betreurd. Bewoners van het Irenehuis pauzeerden hier tijdens een wandeling graag even. Ze zouden dus graag weer zo’n plekje terug willen.
Buurtplatform Meppel Oud-Zuid bracht deze wens in 2017 aan de orde. Zo kwam het balletje aan het rollen. Op de eerste zomerdag van 2019, is deze social sofa onthuld. Het is daarmee het jongste object van de wandeling. Hij staat weliswaar net buiten het Wilhelminapark, maar wel op nagenoeg dezelfde locatie als die van de theekoepel vóór 1955.

Tweede wereld oorlog
De oorlog en de bezettingstijd hebben in de stad hun sporen nagelaten. In het Wilhelminapark herinneren twee monumenten daaraan. Tussen 1940 en 1945 werd de officiële naam weer ‘Wandelpark’, want Wilhelmina in zo’n naam vond de bezetter een slecht idee. Voor de Meppelers juist de reden om toch ‘Wilhelminapark’ te zeggen.
Op deze locatie in het park was tijdens de mobilisatie van 1940 van hout, zand en plaggen een bunker opgetrokken. Deze bunker was met een loopgraaf verbonden met een bunker verderop. Op de dag van de Duitse inval waren hier leden van de Ordedienst gelegerd.
De wakkere Jan Poortman, die zich tijdens de bezetting zou ontpoppen als verzetsman, wist met welk tempo en overmacht de opmars van het Duitse leger gaande was. De soldaten in het park zouden kansloos zijn bij een confrontatie. Binnen zeer korte tijd wist hij bij de bewoners van het Wilhelminapark passende burgerkleding te verzamelen. De mannen konden zo, inclusief commandant, vóór de komst van de Duitse overmacht via het Zuideinde in de richting van Staphorst in de anonimiteit verdwijnen.

Theekoepel
De theekoepel uit ca. 1840 stond oorspronkelijk buiten het park aan de andere kant van de Werkhorstbrug. Daar moest hij weg toen de Reest medio jaren vijftig werd ‘rechtgetrokken’. Het park kreeg er hierdoor wat grond bij. De oude koepel was zwaargehavend uit de oorlog gekomen en daarna verwaarloosd. De Natuurbeschermingswacht zorgde ervoor dat de koepel niet voor Meppel verloren ging. Met vereende (vrijwilligers)krachten werd de koepel afgebroken en onder deskundige begeleiding in het Wilhelminapark herbouwd.
Weetje:
In het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem is een levensgroot duplicaat van de Meppeler theekoepel te bewonderen.

De Narcis
Bij de geboorte van Narcissus (Gr.: Narkissos) had een ziener gezegd: ‘Hij zal heel oud worden, mits hij zichzelf nooit ziet.’ Dus hield men angstvallig alle spiegels uit zijn buurt. Niemand kon hem bekoren, zelfs de smoorverliefde nimf Echo had hij al bruut afgewezen. Tot hij op een dag – hij was op hertenjacht! – in het stille water van een bron keek en daar een oogverblindende jongeling zag. Narcissus was zo gevangen door deze prachtknaap dat hij alleen nog maar aan hem kon denken. Maar als hij hem wilde aanraken, week hij. Dat ging natuurlijk mis. Sommigen zeggen dat hij te ver reikte en in het water de dood vond. Anderen zeggen dat hij zichzelf uit wanhoop ombracht. Men beweert dat Aphrodite hem het eeuwige leven schonk als bloem.
De Narcis van koperen platen met brons gelast, staat er sinds het 75-jarig bestaan van het Wilhelminapark in 1994. De Meppelers kozen hem uit drie modellen, destijds tentoongesteld in het theekoepeltje. Hij is ontworpen door Onno de Ruijter (1937-2013) en gemaakt door zijn zoon Wessel (1963).
Wessel: “Vooraf noch tijdens het plaatsen was er sprake geweest van een narcis. De Narcis is hij eigenlijk pas geworden toen hij er al stond vanwege de kelk. Alles viel op z’n plek. Het verhaal van Narcissus paste hier geweldig bij.”

Cipres
Metasequoia glyptostroboides
Voor biologen uit Wilhelmina’s tijd was een watercipres in het park net zo (on)waarschijnlijk als een mammoet of een dinosaurus in de vijver. Een watercipres in het park? Haha, in Jurassic park zeker!
De boom was immers uitgestorven. De metasequoia stond bekend als een miljoenen jaren oud fossiel. Ooit had hij over het hele noordelijk halfrond geheerst. Tot men er in 1941 in Szechuan (Midden-China) toch nog een aantal ontdekte. Met de wortels lekker in de grond.
Om het grondwater van de Reest te drinken wachtte zijn nazaat geen miljoen jaar meer. Sinds 1955 staat hij in het Wilhelminapark. De boom was een geschenk van Vester, de leerlingenvereniging van de Rijks Hogere Burgerschool te Meppel. Oud-leden plantten hem dat jaar op de dag voor kerst. ’s Lands oudste nog bestaande leerlingenvereniging vierde in 2015 groots haar eeuwfeest.
Ooit uitgestorven gewaand, maar inmiddels bijna zo gewoon dat je er zomaar langs loopt, of er achteloos onderdoor. Voor je het weet watert je hond er gewoon tegenaan. Toch is dat niet de reden dat hij watercipres heet. In tegenstelling tot ‘gewone’ coniferen, vindt hij natte wortels fijn. Het park bij de Reest is dus bij uitstek geschikt.
Het zaad van de watercipres was in de jaren veertig wereldwijd al in honderden bomentuinen uitgezaaid. De snelgroeiende reuzenconifeer bleek het in Europa en Amerika uitstekend te doen. De boom krijgt in het najaar een fraaie herfstkleur en laat daarna zijn naalden vallen. Normaal gesproken ook niets voor coniferen!
De mooiste plaats om hem in volle glorie te zien is als je bij het hertenkamp richting de huizen aan de Werkhorst kijkt. Sta je eronder, dan kijk je de volgende keer vast even omhoog … Hoe hoog? Precies 22,5 meter (medio 2019). Dat is – geen gekheid! – exact de helft van de Meppeler toren. Deze toren, voor sommige Meppelers de maat van alle dingen, meet 45 meter.
Volgens de boekjes zou de watercipres de Meppeler toren naar de kroon kunnen steken, als hij zou willen. Maar die behoefte heeft hij niet.
Moerascipres
Taxodium distichum
Schuin achter de Watercipres staat de Moerascipres.
Net als zijn tien jaar oudere buurboom en familielid de watercipres, is deze moerascipres ook een geschenk van Vester. Deze cipres werd in 1965 aangeboden bij de start van de feestweek Vijftig jaar Vester. De boom is geplant door de leden van het bestuur.
Afkomstig uit de gematigde tot subtropische moerassen in het zuidoosten van de Verenigde Staten. Al vanaf de 17e eeuw in Europa ingevoerd en sinds medio 19e eeuw in Nederland.
In de winter zien we dat ook de moerascipres kaal wordt. De moerascipres heeft zogenoemde ademwortels, goed waarneembaar in de oever van de Reest. Dat boven de grond komen doen de wortels van de boom expres. Dit is hun manier om zuurstof te krijgen.
Moerascipressen kunnen 35 meter hoog worden. Deze boom komt tot 20 meter (2019), bijna net zo hoog als de buurboom, de watercipres.

Tulpenboom
Liriodendron tulipifera
Ook deze boom heeft Amerikaanse voorouders. De tulpenboom stak voor het eerst de Grote Oceaan over in 1654. Vanuit het oosten van de VS en Canada bereikte hij eerst Engeland en daarna de rest van Europa.
De gedenkboom is ter gelegenheid van 35 jaar Stichting Donderdag Meppeldag geschonken door het DMD-stichtingsbestuur. Geplant in het voorjaar van 1994 tijdens de viering van 75 jaar Wilhelminapark. Er ging geen schop in de grond; onder deskundig toezicht bediende burgemeester Tjaberings een graafmachine, daarbij aangemoedigd door toenmalig DMD-voorzitter Karst-Jan Timmerman.
De tulpenboom geeft in juni tulpachtige bloemen. Ook het blad doet denken aan de tulp. Leuk om te weten: het Latijnse tulipifera staat voor ‘tulpdragend’ en liriodendron betekent ‘leliënboom’ en komt oorspronkelijk uit het Grieks. Sommige tulpenbomen worden wel 200 jaar oud.

Parkzwembad (1934-1978)
Op de locatie die nu wordt ingenomen door de appartementencomplex Uylenborgh, waarop u uitkijkt, werd in 1934 het parkzwembad geopend. In het (onverwarmde) water leerden generaties kinderen zwemmen. Dit zwembad was de voorloper van het huidige Bad Hesselingen.

Hertenkamp
De aanleg van het hertenkamp (of ‘hertenwei’) werd in 1922 bekostigd door een twintigtal Meppelers en het Comité der Elektriciteitstentoonstellingen.
Je ziet er onder meer pauwen, kippen en dwerggeiten. En natuurlijk herten. Dit zijn damherten, een soort die je in het wild in ons land weinig aantreft. Of het moet op de Veluwe zijn, maar deze ‘wilde damherten’ zijn een stuk donkerder van kleur dan de Meppeler ‘Wilhelmina-herten’.
Het mannetjeshert – met gewei – wordt hert of bok genoemd, het vrouwtje hinde. Een groep herten heet een roedel. Aan het eind van de lente worden de jongen geboren.
Het roedeltje in het Wilhelminapark is deels van koninklijke (of prinselijke) herkomst. Prins Hendrik, echtgenoot van koningin Wilhelmina, schonk in 1928 twee damherten. De schenking werd geregeld via J.F. Vogel, hofjager en vertrouweling van de prins. De herten verhuisden van het kroondomein van Het Loo bij Apeldoorn naar Meppel.
In 1930 werden elf van de zestien herten door honden doodgebeten. Dat jaar werden de hekken verhoogd. Daarna is dit niet meer voorgekomen.
Het hertenkamp is vooral een trekpleister voor de kleinste Meppelers in gezelschap van bijvoorbeeld mama, papa, opa en/of oma. Als deze kleine Meppelers wat groter zijn, zien de beesten ze als jonggeliefden weer aan het hek.

Muziekkoepel
Op de Zuidoever van de vijver heeft van 1929 tot 1968 een muziekkoepel gestaan, vanaf deze plek tussen het huidige prieel en de vijver. In de strenge winter van 1928-1929 bouwde de dienst Gemeentewerken een muziektent in het park tussen de vijver en het hertenkamp. Als compensatie voor de gemeentelijke subsidie, gaven de muziekverenigingen hier jaarlijks een uitvoering. In de loop der tijd werd er minder gebruik van gemaakt; het houten ding raakte in verval en werd een dankbaar doelwit van vandalen. Daarom werd hij in ’68 verwijderd.
Op de plaats waar de muziekkoepel stond bevindt zich nu een prieel zonder duidelijke functie.

Vijf glazen vazen
Voor het project Gracht in Beeld in 1989 maakte Gerlof Hamersma uit Leeuwarden de vijf vijvervazen. Hamersma zette zich aan de opdracht om met weinig geld toch iets leuks te maken: vazen die bestaan uit lagen gestapeld afvalglas. Hij ging aan de slag met twee tot drie kuub aquariumglas uit een thermopane-glasfabriek in Oosterwolde.
Binnen drie weken vervaardigde hij ze met een tienkoppige groep glassnijders en glaslijmers. Eenmaal gereed, zet men dergelijke vazen niet zomaar in of op het water neer. Dan zouden ze namelijk zinken. Daarom plaatsten een paar bedrijven uit de omgeving eerst funderingspalen. Hierop zijn de vazen verankerd.
Meeuwen bleken er moeilijk mee overweg te kunnen. Nadat er een paar in waren verongelukt, is er gaas over de holten gespannen. Sindsdien weerspiegelen lucht en water zich in de glaslaagjes en zitten de vogels alleen nog maar op de randen.

Het park, ontstaan
Leonard Springer had een park voor ogen met lange en korte zichtlijnen, verrassende doorkijkjes, vloeiende paden met pleintjes, waarin geen boom of struik een toevallige plek had. Vanaf deze plek bijvoorbeeld heeft u zicht op de Maarten Ottenlaan (recht voor u) maar ook is er een doorkijkje richting Reest aan de overkant van de vijver.
Steeds probeerde hij ‘zijn’ zichtlijnen en symmetrie zoveel mogelijk te handhaven. Bij de uitvoering werd Springer op afstand geraadpleegd, maar hij mocht geen mensen sturen om het werk te begeleiden. De gemeentelijke uitvoerders deden het op hun manier. Daardoor sloten de wegen toen ze verhard moesten worden, niet meer aan op de wegen en paden in het park. Dus moest Springer in 1917 zijn ontwerp opnieuw aanpassen.
Voor de ophoging van alle oeverlanden was grond van elders nodig. Het benodigde zand (meer dan 60.000 m3), afkomstig uit Rogat en IJhorst, werd vervoerd met lorries via de tramlijn Balkbrug-Meppel (van de Dedemsvaartsche Stoomtramweg Maatschappij). Het spoor werd speciaal hiervoor verlengd vanaf het station tot aan het aan te leggen stadspark.
Het zware werk (ophoging van het terrein, de aanleg van de paden en het uitgraven van de vijver) gebeurde door werklozen met subsidie van het Nationale Steuncomité.
Een ‘deskundige’ had uitgerekend dat het uitgraven van de vijver voor 20.000 gulden aan turf zou opleveren. Dit zou een deel van de aanlegkosten moeten dekken. Na enkele dagen graven was echter duidelijk dat er geen veengrond maar enkel zand naar boven kwam…
De grootste opgave voor het project was het waterbeheer. Dit werd een succes dankzij de oprichting van een interprovinciaal waterschap. Omdat overheden door de Wereldoorlog financieel pas op de plaats moesten maken, werd met de aanleg ervan pas in 1918 gestart. Op pinksterzondag 8 juni 1919 werd het wandelpark opengesteld voor publiek. In 1930 kreeg het park ter ere van koningin Wilhelmina’s vijftigste verjaardag zijn huidige naam.

de Honingboom, Beeld “Grande Allegoria”
Stypnolobium japonicum, ook wel sophora japonica
Vanaf dit punt ziet u een nog relatief kleine honingboom. De honingboom komt van nature voor in China, Korea en Japan. Sinds 1743 is hij in Europa geïmporteerd.
Dit voorjaar (2019) door buurtbewoners geplant in het honderdjarige park. Gedenkboom, ter gelegenheid van honderd jaar Wilhelminapark, geschonken namens de burgerij door de gemeente Meppel.
De honingboom dankt zijn naam aan de geur van zijn witte bloemen. Deze bloeien in augustus en trekken veel insecten aan. De Engelse naam Pagode Tree verwijst naar het eeuwenoude gebruik in Azië.
Richting kruising van Wilhelminapark en Marten Ottenlaan staat een beeld van de Italiaanse beeldhouwer Mario Negri. Het beeld was geëxposeerd in het park “Sonsbeek” in Arnhem en is in 1966 door de gemeente aangekocht op advies van de “Keuzecommissie voor aankoop van beelden in de gemeente Meppel”. Het beeld werd gefinancierd vanuit het fonds voor de Stadverfraaiing.
Mario Negri studeerde eerst architectuur en van 1946 tot 1954 beeldhouwkunst aan de academie in Milaan. In 1957 kreeg Negri zijn eerste grote solo-expositie, waar twee van zijn werken zijn aangekocht door het Kröller-Müller Museum t.b.v. hun beeldenpark. Negri, die in 1987 overleed, was een vertegenwoordiger van het Postkubisme